Svartsokka

Þann 30. júní síðastliðinn var 12 pólitískum föngum í Mexíkó sleppt lausum eftir að hæstiréttur þar í landi úrskurðaði þá saklausa meðal annars af ákæru um skipulagt mannrán og uppþot í borginni San Salvador Atenco. Árið 2006 voru þeir dæmdir í allt frá 31 til 112 ára fangelsi í undirrétti en hæstiréttur sneri dómnum við og segir í dómsúrskurðinum að “yfirvöld byggja málið á röngum og veikum ágiskunum. Þau eru ákærð fyrir það eitt að hafa verið nálægt atburðinum.”

Atburðurinn sjálfur snerist hins vegar ekki um mannrán heldur baráttu bænda gegn ákvörðun yfirvalda um að leyfa niðurrif á helsta götumarkaði bæjarins og úthluta WalMart verslunarkeðjunni byggingarleyfi á lóðinni. Markaðurinn sem um ræðir nefnist Belisario Domguez og er í bænum Texcoco um 25 km frá Mexíkóborg. Í Mexíkó er rík hefð er fyrir götumörkuðum (Tianguis) sem er stjórnað af íbúum hvers svæðis fyrir sig og má rekja tilvist þessara markaða allt aftur til tíma Asteka. Bændur selja þar afurðir sínar og handverksfólk selur handgerða listmuni en hvort tveggja er þáttur í að viðhalda þeirri menningu sem ríkir á svæðinu.

Þann 3.maí 2006 mættu u.þ.b. 60 blómabændur og settu upp söluborð við markaðinn. Eftir að hafa neitað að hlýða fyrirmælum lögreglu og yfirgefa svæðið voru þeir beittir alvarlegu ofbeldi af hálfu lögreglunnar. Í kjölfarið slógust fleiri bændur í hópinn frá nágrannabænum Atenco og settu þeir upp götuvirki í helstu götu bæjarins til að hindra för lögreglu. Fréttirnar bárust á milli eins og eldur í sinu því meðal blómabændanna voru meðlimir FPDT (People’s Front in Defense of the Land) sem lengi höfðu barist gegn byggingu alþjóðlegs flugvallar fyrir Mexíkóborg á landi íbúa San Salvador Atenco. Tugir særðust í átökunum og einn lét lífið en þeim lauk með því að íbúum tókst að hrekja lögreglu á brott.

Það var ekki fyrr en morguninn eftir sem hörmungarnar hófust. Þann morgunn, klukkan 6:30, þrömmuðu rúmlega 3000 lögregluþjónar inn í Atenco og gengu berserksgang um allt sem varð á vegi þeirra. Lögreglan skaut táragashylkjum í höfuð fólks á stuttu færi, braut niður hurðir og dró fólk úr rúmum sínum og út á götur. Ein þeirra var talsmaður mannréttindasamtaka sem hafði talað fyrir opnum tjöldum á degi verkalýðsins 1.maí í Mexíkóborg, og sparkaði hópur lögregluþjóna síendurtekið í klofið á henni. Fréttamenn á svæðinu voru einnig handteknir og síðar lamdir með kylfum meðan þeir sátu í varðhaldi. Óskað var eftir aðstoð frá Rauða krossinum í nærliggjandi borgum en þegar starfsmenn hans komu á svæðið var þeim meinaður aðgangur af lögreglu.

Talið er að allt að þrjúhundruð manns hafi verið handteknir þann dag en lögreglan nefnir aðeins 109 í sínum skýrslum. Af þeim voru 47 konur og þrjátíu þeirra var nauðgað í varðhaldi. Að sögn eins fórnarlambs lögregluofbeldisins tók það sex klukkustundir fyrir lögreglu að flytja þau í varðhald en venjulega tekur aðeins tvær klukkustundir að keyra þá leið. Á leiðinni voru þau látin liggja í blóðpolli félaga sinna og konum nauðgað ítrekað. Enn hafa 18 einstaklingar ekki fundist eftir innrás lögreglunnar og 14 ára drengur var skotinn í brjóstkassann af stuttu færi með haglabyssu. Tvær stærstu fjölmiðlasamsteypur landsins höfnuðu óskum mótmælenda um viðtöl en tóku hinsvegar við frétttilkynningu lögreglunnar og birtu hana.

Fyrr á árinu höfðu borgarbúar haldið fulltrúum Menntamálaráðs fylkisins í fundarherbergi eftir að yfirmaður menntamála í fylkinu hafði ítrekað hunsað ósk borgarbúa um fund vegna vanrækslu í menntamálum í borginni. Þeim var þó sleppt nokkrum tímum síðar ómeiddum. Fjölmiðlar blésu upp atvikið og varð mannrán rauði þráðurinn í gegnum frásögnina frá átökunum í Atenco en mannrán eru tíð í Mexíkó og hræðsla mikil meðal almennings. Þetta birti gríðarlega ranga mynd af atburðinum og dró úr mögulegri samstöðu innanlands.

Mannréttindaráð Mexíkó (CNDH) hrinti af stað rannsókn sem stóð yfir í fimm mánuði og lýsti átökunum sem hörmungum yfir íbúum Atenco. Borgar- og alríkislögreglan hefði misnotað vald sitt og skotvopn. Í skýrslunni kemur einnig fram að:

* 207 manns (þar af 10 undir lögaldri) urðu fyrir grimmilegri, ómannúðlegri og niðurlægjandi meðferð.
* 145 manns voru handteknir með ólögmætum hætti
* 26 konum sem voru í varðhaldi var nauðgað af lögreglumönnum
* 5 einstaklingar með erlent ríkisfang voru beittir ofbeldi og sendir ólöglega úr landi

Að þessu frátöldu sagði Mannréttindaráðið að lögreglan hafi brotist inn á heimili, brotið þar allt og bramlað, rænt verðmætum, dregið fólk úr rúmum sínum og misþyrmt börnum, eldra fólki og fötluðum. Átökunum lauk með handtöku 12 manns sem voru ákærð fyrir skipulagt mannrán á starfsmönnum menntamálaráðs fyrr á árinu og þátttöku sína í mótmælunum í Atenco þann 3.maí. Þau voru dæmd í 31 – 112 ára fangelsi. Dómnum var áfrýjað til hæstaréttar landsins sem felldi hann niður og sagði að sönnunargögn gegn þeim væru ólögmæt. “Þó fólkinu hafi verið haldið í stuttan tíma er ekki hægt að skilgreina það sem skipulagt mannrán.”, sagði Juan Silva Meza, einn hæstaréttardómaranna í málinu. Hann sagði einnig að “þetta [liti] út fyrir að vera tilraun til að gera almenn mótmæli að glæpsamlegu athæfi”.

Enn hefur lögreglan ekki þurft að svara fyrir það ofbeldi sem hún beitti gegn þúsunda friðsamra íbúa bæjarins og enginn lögregluþjónn hefur verið dæmdur fyrir þátttöku sína í aðgerðinni.

Yfirvöld í Mexíkó eru ekki þau einu sem reyna að svipta borgara frelsi sínu til lífstíðar vegna pólitískra skoðana þeirra og aðferðum við að láta þær í ljós. Eins og flestir hafa eflaust tekið eftir í fjölmiðlum undanfarna mánuði þá reynir skrifstofa Alþingis og íslenskt ákæruvald að feta í fótspor héraðsdómstóls Mexíkófylkis með því að kæra 9 einstaklinga fyrir árás á Alþingi með möguleika á lífstíðardómi.

Ætlun Svartsokku er ekki að setja samasem merki milli atburðanna tveggja en eftirmálarnir eru hinsvegar nákvæmlega eins. Stjórnvöld* velja nokkra einstaklinga úr hópi þúsunda og gera tilraun til að fjarlægja þá úr samfélaginu með því að bera upp á þá sakir sem standast ekki skoðun og tengist athæfinu ekki á nokkurn hátt.

Skýringar á framferði lögreglunnar í Atenco hinn 4.maí 2006 eru djúpstæðari en svo að einungis hafi verið um að ræða ofbeldisfullar löggur sem komist upp með glæpi vegna spillingar í samfélaginu. Líklegt þykir að þessar misþyrmingar lögreglu hafi verið fyrirskipaðar af stjórnvöldum sem liður í úthugsuðum aðgerðum gegn pólitískum andstæðingum ríkisstjórnarinnar. Aðilar tengdir FPDT hreyfingunni, sem á var minnst hér að ofan, hröktu bæjarstjóra Atenco á brott árið 2002 og náðu bænum á sitt vald við það. Með því minnkuðu snarlega völd ríkisstjórnarinnar yfir bænum, sem er staðsettur í útjarði Mexíkóborgar, en í öðru fylki. Áætlanir þáverandi forseta landsins, Vicente Fox, um að um að starfrækja þar alþjóðlegan flugvöll mætti því harðri andspyrnu. Einnig hafa tengsl FPDT og Zapatista hreyfingarinnar, EZLN, haft sitt að segja. En EZLN náði fylkinu Chiapas í suðurhluta landsins á sitt vald árið 1994 í baráttu sinni fyrir réttindum frumbyggja og hefur haldið sjálfstjórn þar síðan. Nokkuð ljóst er að stjórnvöld hafa tekið þá ákvörðun að láta ekki annað Chiapas eiga sér stað í bakgarði Mexíkóborgar.

* Í tilfellinu á Íslandi var það skrifstofa alþingis sem kærði en vegna meints þrýstings frá forseta alþingis.