Svartsokka

Hugtakið aðgerðasinni eða aktívisti er ekki ýkja gamalt í íslenskri tungu. Fyrir ekki svo löngu síðan voru aktívistar og aðgerðasinnar oftast skilgreindir sem þeir sem grípa til fjölbreyttra aðgerða til þess að afla málstað sínum fylgist og ná ákveðnum breytingum í gegn. Þá skipti ekki máli hvort baráttuaðferðirnar voru bréfasendingar, greinaskrif, mótmælastöður eða beinar aðgerðir.

Síðastliðið ár hefur beinum aðgerðum fjölgað til muna og fleiri eru tilbúnir að beita líkömum sínum til að stöðva framkvæmdir, fundi og umferð í þágu málstaðarins. Þessi aukning hefur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir íslenskt aðgerðastarf sem er mun sýnilegra en áður, hefur meiri slagkraft og er að mörgu leyti líklegra til að leiða til breytinga en fyrr. Aktívismi er orðinn stór hluti af sjálfsmynd og lífsstíl sífellt fleiri einstaklinga. Í kjölfarið virðist sem hugtakið aktívisti eða aðgerðasinni hafi tekið á sig nýja merkingu og skírskoti nú eingöngu til þeirra sem grípa til beinna aðgerða og/eða borgaralegrar óhlýðni.

Fjölmiðlar nota nú orðið aðgerðasinni, að því er virðist, yfir ákveðinn hóp einstaklinga sem hefur verið áberandi með sínum beinu aðgerðum. En þeir sem stunda beinar aðgerðir virðast einnig sumir vera farnir að skilgreina hugtakið á svipaðan hátt. Þ.e. að aktívistar og aðgerðasinnar séu þeir einir sem stundi beinar aðgerðir og borgaralega óhlýðni. Þeir sem grípi til annars konar meðala í baráttu sinni (skrifi bréf eða greinar, búi til tónlist eða kvikmyndir eða einfaldlega taki þátt í mótmælastöðum) teljist ekki til aktívista eða aðgerðasinna.

Þessi skilgreining er jafn góð og gild og hver önnur en vekur þó upp spurningar þegar kemur að því að skilgreina baráttu gegn valdi sem hefur ekkert andlit, engar stofnanir og enga fulltrúa, aðra en mig og þig. Hér er átt við þá baráttu sem hinsegin fólk á Íslandi stendur frammi fyrir í dag. Lagalegu jafnrétti hefur verið komið á en framundan er gríðarlöng og erfið barátta við að breyta ríkjandi hugarfari sem gerir gagnkynhneigð að viðmiði í samfélaginu og leitast við að endurskapa alla í sinni mynd til að afhjúpa ekki þá staðreynd að gagnkynhneigð er ekki hið eina “náttúrulega ástand”.

Hið gagnkynhneigða forræði gegnsýrir samfélagið og þess gætir jafnt meðal gagnkynhneigðra, tvíkynhneigðra, samkynhneigðra og transgender fólks. Það holdgerist ekki í ákveðnum stofnunum eða fyrirtækjum sem hægt er að beina spjótunum gegn. Þetta óvinaleysi er einmitt helsta vandamál baráttufólksins því andstæðingurinn hefur ekkert andlit. Vilji baráttufólk beita beinum aðgerðum þá vaknar upp spurningin, gegn hverjum á að beina þeim? Við hvað á að hlekkja sig? Til hvers að stöðva umferð? Hverjum á að meina aðgang og að hverju? Ekki svo að skilja að beinar aðgerðir séu hér afskrifaðar sem óviðeigandi eða ónothæfar fyrir baráttu hinsegin fólks. Hins vegar krefst beiting þeirra þess að ofangreindum spurningum (og mörgum fleiri) sé svarað að vel yfirlögðu ráði til þess að aðgerðirnar reynist ekki óskiljanlegar þeim, hvers hugarfari þeim er ætlað að breyta. Í augnablikinu er því lítið sem kallar á slíkar aðferðir umfram aðrar. Þvert á móti, þá er ýmislegt sem kallar á greinaskrif, kvikmyndagerð o.fl. á meðan beinar aðgerðir reynast ekki eins augljós kostur.

Vonandi á það eftir að breytast en í millitíðinni vaknar upp sú spurning hvort baráttufólk fyrir réttindum hinsegin fólks geti ekki hlotið titilinn aðgerðasinni eða aktívisti nema þau grípi til beinna aðgerða? Í hugum hinsegin aktívista er svarið einfaldlega “auðvitað” en hjá öðrum fer svarið eftir því hversu fastheldnir viðkomandi eru á skilgreiningar. Þessi spurning er sérdeilis áhugaverð þegar litið er til þess að fastheldnin getur hæglega snúið baráttunni gegn hvers kyns valdi upp í andhverfu sína.

Barátta hinsegin fólks fyrir tilveru á eigin forsendum, þ.e. baráttan gegn regluveldi gagnkynhneigðar, er fyrst og fremst barátta gegn valdi, á svipaðan hátt og barátta femínista gegn feðraveldinu. Regluveldi gagnkynhneigðarinnar leitast við að jaðra alla sem ekki falla að norminu, eða þá að endurskapa þá í eigin mynd. Það reynir þannig að þagga niður í þeim röddum sem krefjast þess að litið sé gagnrýnið á stoðir þess og grafið sé undan þeirri hugmynd að gagnkynhneigð sé hið eina eðlilega ástand. Hin lagalega barátta er að baki og hinn stofnanagerði óvinur, ríkið, úr sögunni. Þar með er slagkrafturinn að mörgu leyti uppurinn því ekki er lengur hægt að benda á einhvern ákveðinn óvin því sá hvílir innra með okkur öllum og birtist sem regluveldi gagnkynhneigðarinnar. Fyrsta skrefið er því ekki að beina spjótunum í áttina að óvininum heldur einfaldlega að sannfæra jafnt hinsegin sem gagnkynhneigt fólk um að um raunverulegt vandamál sé að ræða. Svo mikil eru hreðjatök hins gagnkynhneigða regluveldis.

En hvað gerist þá þegar aktívismi er skilgreindur þröngt? Jú, baráttufólk fyrir hinsegin tilveru á hinsegin forsendum er þar með svipt róttækri aktívistasjálfsmynd og gert útlægt úr hópi aktívista, reynist baráttumálin þess eðlis að beinar aðgerðir eða borgaraleg óhlýðni séu ekki í forgrunni. Þannig er í raun verið að gjaldfella baráttuna sem lobbíisma þótt markmiðið sé róttæk breyting á hugarfari og samfélagsviðmiðum. Þessi örlög hinsegin aktívisma minna óneitanlega á regluveldi gagnkynhneigðarinnar sem beitir jöðrun og innlimun til að þagga niður í þeim sem ógna viðhaldi þess. Þannig má færa rök fyrir því að það sé hluti af þögguninni að neita hinsegin baráttufólki um tilkall til raunverulegrar, rótækrar aktívistasjálfsmyndar. Og í framhaldinu þarf að spyrja, getur verið að viðleitnin til að skilgreina aktívisma þröngt styðji við valdið, sem í þessu tilfelli birtist sem heterónormatívismi? Getur verið að þeir sem vilji takmarka hugtökin aktívisti og aðgerðasinni við þá sem grípa til beinna aðgerða og borgaralegar óhlýðni séu þar með að leggja lóð sín á vogarskálar þess valds sem aðgerðirnar beinast gegn?

Höfundur: Íris Ellenberger (iris1(hjá)hi.is)