Svartsokka

Undanfarið hefur vændi og mansal verið í umræðunni í kjölfar frétta af ungu fórnarlambi mansals og þess að götuvændi sé að aukast á Íslandi. Ávallt þegar þessi umræða kemur upp heyrast raddir sem vilja réttlæta vændi á grunvelli „frjáls vilja“ eins og kom fram á bloggi frjálshyggjufélagsins:

Án efa hafa margar þeirra stúlkna sem stunda vændi leiðst út í það vegna einhvers konar bágra félagslegra aðstæðna, en við skyldum hins vegar ekki yfirfæra eigið siðferðismat á alla aðra. Vafalaust kjósa sumar konar (já og karlmenn líka) að bjóða upp á kynlífsþjónustu af fúsum og frjálsum vilja og eygja oft mikla hagnaðarvon. Sumir kaupendur slíkrar þjónustu fengju ef til vill ekki notið neins kynlífs ef ekki væri boðið upp á þjónustu af þessu tagi. Tilraunir til að stjórna lífi borgaranna eru dæmdar til að mistakast og geta snúist upp í margfalt verri martraðir – líkt og þessi frétt færir okkur sanninn um.

Þrátt fyrir að Svartsokka geti tekið undir það að ekki sé rétt að ríkið stjórni lífi fólks gerir hún sér grein fyrir því (ólíkt frjálshyggjubloggurunum) að hegðun okkar er stjórnað af svo miklu fleiri þáttum en lögum og reglum. Vændi er eitt dæmi um slíkt, þar sem kynlífshegðun er stjórnað með peningaflæði og valdi þess sem hefur peninga milli handanna yfir þeim sem hafa þá ekki. Í bloggi frjálshyggjufélagsins er vísað í þessa frétt þar sem greiningardeild lögreglunnar lætur vanvirðingu sína fyrir vændiskonum og útlendingum í ljósi:

Í höfuðborgum nágrannalandanna hafa erlendar vændiskonur, sem leita viðskiptavina á götunni, valdið margvíslegum vanda á undanliðnum árum. Þar er um að ræða þaulskipulagða glæpastarfsemi sem erlendir glæpaflokkar halda einkum uppi, oft með aðstoð heimamanna …

Þarna er allri sökinni skellt á vændiskonurnar, sem valda svo miklum vanda með því að leita að viðskiptavinum, og á erlendu glæpaflokkana. Innlendu karlarnir sem leita uppi væniskonurnar  og halda uppi eftirspurninni eftir þeim valda hins vegar engum vanda.

Þessar fréttir eru dæmigerðar fyrir almenna umræðu um vændi sem ávallt beinist að vændiskonunni (eða karlinum) en aðeins sárasjaldan að kaupandanum. Þá sjaldan þegar athygli er beint að honum er það venjulega til að sýna fram á hvað honum sé mikil vorkunn, því hann fengi „ef til vill ekki notið neins kynlífs ef ekki væri boðið upp á þjónustu af þessu tagi“. Þetta gengur í berhögg við flestar rannsóknir sem gerðar hafa verið á vændi, sem sýna fram á að flestir kaupendur vændis séu giftir karlmenn^[1]. Snýst þetta þá ekki öðru fremur um vald? Óskorað og fullkomið vald yfir annarri manneskju sem byggt er á því að það er búið að borga fyrir notkun á henni?

Hvað er vændi?

Vændi er sú athöfn að stunda kynlíf gegn greiðslu og er því nátengt peningahagkerfinu. Því er oft haldið fram að vændi sé „elsta atvinnugrein“ konunnar, eins og það eitt og sér réttlæti tilvist þess. Svartsokka hefur hins vegar ástæðu til þess að halda að elsta atvinnugrein konunnar sé svokölluð „söfnun“, líkt og í hugtakinu „safnarar og veiðimenn“. Í flestum samfélögum sem byggja á söfnun og veiðimennsku sjá konur um að útvega meirihluta fæðunnar. Það sama á við um mörg samfélög sem stunda sjálfsþurftarbúskap. Konur eru því ekki háðar karlmönnum um að sjá fyrir sér í löndum þar sem aðgengi þeirra að landi er ekki hamlað. Með tilkomu eignarréttar á landi er það hins vegar yfirleitt svo að karlmennirnir eiga landið og þar af leiðandi geta þeir hamlað aðgengi kvenna að landi og fæðu. Til þess að geta fætt sig og börn sín geta konur því þurft að grípa til þess að selja eitthvað af því sem þær hafa, sem getur meðal annars verið möguleikinn á því að veita kynlífsþjónustu. Konur (og menn) þurfa því ekki að selja aðgang að líkömum sínum nema vegna þess að annar hluti mannkyns geta hamlað aðgengi þeirra að fæðu og öryggi.

Hvernig tengist vændi og frjálshyggja?

Í bókinni Global Sex^[2] kemur það fram að kynverund (sexuality) fólks hafi breyst í kjölfar frjáls fjármagnsflæðis. Með aukinni markaðshyggju hafi kynverund orðið eitt af þeim fyrirbærum sem hefur verið hlutgert og markaðsett.Í samfélögum sem byggjast á neysluhyggju og því að fullnægja öllum okkar minnstu þörfum og löngunum um leið og við finnum fyrir þeim, er kynferðisleg löngun að sjálfsögðu ein þeirra þarfa sem við viljum fá að upplifa um leið og við finnum fyrir henni. Hins vegar vill svo til að karlmenn sem hafa peninga milli handanna hafa möguleika á því að uppfylla þessa löngun með því að borga fyrir aðgengi að líkama annarrar manneskju, bæði kvenna og karla^[3]. Með frjálsu fjármagnsflæði og þeirri aukinnu efnahagslegu misskiptingu sem því fylgir hefur vændi víða aukist.

Vændi og valdamismunur heimshluta = erlend glæpagengi

Eins og sjá má í greiningu lögreglunnar er vændi alltaf einhverjum öðrum að kenna, aldrei „okkur“. Það að glæpagengin sem valda vændinu séu erlend firrir okkur ábyrgð og fjarlægir manneskjuna sem stundar það frá okkar raunveruleika. Kaup á vændi hljóta alltaf að byggjast á vissri afmennskun, því að álíta sig hafa leyfi til að gera það sem maður vill við aðra manneskju gegn því að borga fyrir það hlýtur að byggjast á því að maður ímyndi sér þá manneskju sem hlut.

Sumir eiga auðveldara með þessa afmennskun þegar seljandi vændisins er ekki af sama þjóðerni, talar ekki sama tungumál og lítur öðruvísi út. Þá eiga karlmenn til að mynda auðveldara með að fjarlægja sig veruleika þessarar manneskju, og á þá sækja síður hugsanir líkt og „hvað ef þetta væri dóttir þín?“ Þessvegna stunda sumir karlmenn vændi erlendis, en sömu menn myndu ekki gera það hér á landi. Það má til að mynda sjá í því að mörgum ungum strákum á Vesturlöndum finnst sjálfsagt og eðlilegt að fara til landa á borð við Taíland og borga fyrir kynlífsþjónustu, eitthvað sem þeim dytti ef til vill ekki í hug að gera heima hjá sér. Þar er valdamunur milli heimshluta farinn að spila inn í og réttlæta þessa athöfn og sumir halda því jafnvel fram að með því séu þeir að „hjálpa“ vændiskonunum út úr fátækt sinni, án þess að gera sér grein fyrir því að vændi í Suðaustur Asíu jókst gríðarlega í kjölfar frjáls fjármagnsflæðis og fjármálakreppu því fylgjandi – sömu þættir og þessir ungu drengir eru að græða á og gerir þeim kleift að ferðast til framandi landa á ódýran hátt.

Frjálst val eða þvingun?

Umræðan um vændi fer venjulega að snúast í hringi um sjálfa sig varðandi það hvort allar vændiskonur hafi það ömurlegt, eða hvort sumar hafi það ágætt og það réttlæti verknaðinn.Í rauninni snýst málið ekki allt um seljendur vændis, og hvort vændi sé val eða ekki, eða hvort allar hórur hafi það ömurlegt eða ekki, heldur um hvaða efnahagslegu og félagslegu aðstæður þurfi að vera til í samfélagi þannig að hluti fólks geti borgað fyrir afnot af öðrum einstaklingum samfélagsins.

Kaup og sala á fólki er því eina af birtingarmyndum markaðshyggju, þar sem allt er falt fyrir rétt verð. Hvort sem um er að ræða það að selja manneskju í ánauð fyrir lífstíð, eða kaupa sér aðgang að líkama annarar manneskju til þess að stunda á henni kynlíf eina kvöldstund, hlýtur að vera eitthvað rangt við það að hægt sé að stunda viðskipti með annað fólk.